Повикот за изработка на трудови во рамки на проектот „Гласот на младите од Куманово“ ги наведува темите што директно се однесуваат на младинското учество, активизам и современи форми на граѓанска ангажираност, вклучително и „Дигитален активизам и улогата на социјалните мрежи“

Дигиталниот активизам може да се дефинира како организирано или спонтано користење на дигитални платформи (социјални мрежи, блогови, платформи за петиции, групи за пораки, видео-канали) за изразување ставови, формирање јавност, притисок врз институции и поддршка на општествени промени. Клучната разлика од „класичниот“ активизам е во тоа што дигиталните алатки ја скратуваат дистанцата меѓу проблемот и реакцијата: настан, неправда или локален предизвик може да стане видлив за минути, со потенцијал да создаде јавна дебата и да иницира одговор.

Во европската рамка, младинското учество се третира како демократска вредност која треба да се овозможи преку различни инструменти и форми, а не само преку формални политички процеси. Ревидираната Европска повелба за учество на младите (Совет на Европа) ја нагласува потребата од механизми, ресурси и средини каде младите можат да се изразуваат и да влијаат локално.Дополнително, ЕУ младинската стратегија 2019–2027 („Engage, Connect, Empower“) ја става во фокус граѓанската и демократската ангажираност на младите, што логично се поврзува со дигиталните канали како современи „јавни простори“. Социјалните мрежи често се опишуваат како „нова јавна сфера“ – простор каде граѓаните дебатираат за јавни прашања. Во пракса, оваа јавна сфера е фрагментирана и управувана од алгоритми: видливоста на содржините не зависи само од нивната општествена важност, туку и од реакциите (лајкови, коментари, споделувања), од времето на објава и од платформските правила.

Ова има последици за локалниот младински активизам:

• Алгоритамска амплификација на „емоционални“ теми. Содржини што предизвикуваат силни реакции често имаат поголем досег, што може да го поттикне активизмот, но и да ја продлабочи поларизацијата. OECD предупредува дека лажните и заблудувачки дигитални содржини можат да ја поткопаат довербата во демократските институции и да придонесат кон поларизација, па затоа се потребни политики што ја зајакнуваат „информациската интегритетност“.
• Притисок за „брз став“. На локални прашања често им треба анализа, а не само реакција. Во културата на брзо скролување, нијансираните аргументи губат од видливоста, што може да ја намали шансата активизмот да биде конструктивен и предлог-ориентиран.
• Неформална моќ без формална одговорност. Онлајн-кампањите можат да создадат значителен притисок, но без механизми за верификација, одговорност и следење на резултати, тие често завршуваат без конкретен исход.

Оттука, предизвикот за Куманово е да изгради локална култура каде дигиталните канали се користат не само за реакција, туку и за: (а) собирање докази и податоци, (б) формулирање предлози, (в) барање јавни одговори и (г) следење на имплементацијата. Секое засилување на дигиталното учество мора да го адресира проблемот на дезинформации и заблудувачки содржини. OECD во своите анализи укажува дека ваквите содржини носат ризици за општествената благосостојба, довербата и демократските процеси. Во локална перспектива, тоа може да се манифестира како:

• ширење гласини за локални институции или лица;
• манипулација со фотографии/видео без контекст;
• „погрешно рамкирање“ на проблемот (на пр. индивидуализирање на системски прашања);
• зголемена недоверба и цинизам („сите се исти“, „ништо не се менува“).

За младите, овој ризик е посебно важен, бидејќи тие најмногу користат дигитални канали, а истовремено се изложени на информативен „вишок“ што ја отежнува проверката. UNICEF посочува дека медиумската и информациската писменост и критичкото размислување се клучни за справување со дигитални ризици кај децата и младите, вклучително и кога се работи за мис/дезинформации.

Една од најчестите критики е дека дигиталниот активизам се сведува на „клик-активизам“: лајк, споделување или коментар без реална промена. Но ваквата критика е делумно точна само кога недостига врска меѓу онлајн енергијата и офлајн механизмите.

Затоа, најпродуктивен е комбиниран модел со три фази:

Фаза 1: Онлајн артикулација и мобилизација.
Младите го именуваат проблемот, собираат примери, креираат наратив и добиваат поддршка. Ова треба да биде придружено со основна „хигиена“: проверка на факти, јасно разграничување меѓу мислење и доказ, и избегнување говор што дискриминира.

Фаза 2: Формализирање во предлог.
Поддршката се трансформира во краток документ/предлог: што е проблемот, кого засега, кои се можните решенија, колку чинат и кој е надлежен. Тука активизмот станува политика.

Фаза 3: Институционален дијалог и следење.
Предлогот се внесува во механизми: јавни расправи, средби со општински комисии, младински совет, или барање за информација/одговор. Потоа следи мониторинг: дали е прифатено, во кој рок, со кои индикатори.

Овој модел е во согласност со европската логика на младинско учество: младите не се само „коментатори“, туку партнери во развој на локалните политики и услуги. Дигиталниот активизам не е само задача на младите. За да стане одржлив и конструктивен, потребни се улоги на повеќе актери:

(1) Општината треба да воспостави канали што ќе ја „преведат“ онлајн енергијата во институционален процес: редовни онлајн консултации за младински прашања; јасни рокови за одговор; објавување резултати „што прифативме/што не и зошто“. Ова ја гради довербата дека учеството има смисла.

(2) Училиштата и образовните институции можат да ја интегрираат дигиталната писменост како практична вештина: како се проверува извор, како се распознава манипулација, како се аргументира став. UNICEF нагласува дека дигиталната писменост е централна вештина за живот, не само за технологија.

(3) Граѓанските организации (како носители на проектни активности и локални платформи за младински глас) можат да обезбедат менторство: како од идеја се прави анализа, како се пишува предлог, како се комуницира со институции. Самата структура на повикот за трудови (резиме, вовед, анализа, заклучок и препораки) е педагошки инструмент што ја поттикнува оваа трансформација на став во аргументиран предлог.

(4) Локалните медиуми имаат улога да ги „успорат“ темите: да дадат контекст, да проверуваат, да обезбедат простор за аргументи и различни гледишта, и да ги следат реакциите на институциите. Во дигиталната ера, медиумското посредување останува критично за квалитет на јавната дебата.

Препораки за Куманово: практичен пакет мерки

Врз основа на анализата, може да се предложи пакет мерки што се применливи на локално ниво:

1. Локална програма за дигитална и медиумска писменост за млади, спроведувана во партнерство со училишта и НВО, со фокус на критичко читање, проверка на факти и безбедно учество онлајн.
2. Општински „младински дигитален канал“ (официјална платформа/рубрика/група) за консултации и предлози, со јавно видлива повратна информација и рокови за одговор.
3. Модел на комбинирано учество: секоја онлајн иницијатива што достигнала одредено ниво на поддршка да има јасен пат за формално разгледување (младински совет, јавна расправа, надлежна комисија).
4. Микро-грантови за младински дигитални кампањи со јавен интерес, но со услов: да содржат проверливи информации, конкретни препораки и план за офлајн акција/дијалог.
5. Етички стандарди за онлајн дебата во младински програми: јасни правила против дискриминација, омраза и дезинформации, со едукација наместо казнување како прв чекор.
6. Годишен јавен извештај за младински предлози и нивната реализација (колку предлози пристигнале, колку се прифатени, во кој рок, со кој буџет). Ова ја зајакнува отчетноста и ја прави видлива вредноста од учество.

Овие мерки се во логика со европските цели за „ангажирање“ и „зајакнување“ на младите во демократскиот живот и со потребата институциите да создадат инструменти што го прават учеството реално, а не симболично

Заклучок

Дигиталниот активизам не е минлив тренд, туку структурна промена во начинот на кој младите учествуваат во јавниот живот. За Куманово, социјалните мрежи можат да бидат моќна алатка за младинско учество: да ја подигнат видливоста на локалните проблеми, да мобилизираат волонтерство, да иницираат јавни дискусии и да создадат притисок за одговорност. Но, истовремено, тие носат ризици што можат да ја разградуваат довербата и да ја ослабат демократијата ако недостигаат дигитална писменост, проверка на факти и институционални канали што ја претвораат енергијата во одлуки.

Затоа, најважниот чекор е да се напушти лажната дилема „онлајн или офлајн“ и да се воспостави комбиниран модел: онлајн мобилизацијата да води кон формализирани предлози, институционален дијалог и следење на резултатите. Ова е и суштината на повикот за трудови во „Гласот на младите од Куманово“ – младите да го претворат својот глас во аргумент, анализа и препорака што може да влијае врз локалните политики.

Бедри Сулејмани – дипломиран по бизнис администрација